Luisterroute

W3 Bosroute Rijs

15,9 km · 3-4 uur · wandelen · rondje vanuit Stavoren · via Rijsterbos · Galamadammen · Hemelum

Kort en mooi door het Rijsterbos langs meren en vennen

Wat je op de W3 Bosroute Rijs te horen krijgt: 19 verhalen, verdeeld over 17 stops. De gids begint er zelf aan zodra je dicht genoeg bij een van die 17 bent.

De route is 15,9 kilometer, ongeveer 3-4 uur — gerekend op wandelen, via Rijsterbos · Galamadammen · Hemelum.

Onderweg kom je langs Rysterdyk — het Bakhuster Heech, Bosrand Hemelum, Rietland De Morra, Mirnserklif — strand en koffie, De Morra wandel, Warns — eerste kilometers, Mokkebank, Rijsterbos — entree, Het Vredestempeltje, De Steenkist van Rijs, Bezoekerscentrum Mar en Klif, Fonteinkerk Oudemirdum, Bos Elfbergen, Lycklamabos, De Griene Singel, Door het laatste bosperceel en Laatste kilometers naar Stavoren.

Heen of terug maakt op de W3 Bosroute Rijs niet uit — lopen in de richting die je uitkomt. De gids leest je positie en pakt het verhaal dat bij die plek hoort; verlaat je de 15,9 kilometer, dan krijg je de weg terug naar de dichtstbijzijnde stop vooruit.

Open deze route in de gids

De dorpen op deze route, op volgorde

De verhalen buiten de dorpen

Rysterdyk — het Bakhuster Heech

U loopt over de Rysterdyk, ook wel het Bakhuster Heech genoemd, met uitzicht over Bakhuizen en de glooiende akkers.

Het hoogste punt van de route

Dit deel van het pad, de Rysterdyk, wordt door plaatselijke bewoners ook wel het Bakhuster Heech genoemd. Vanaf deze keileemrug heeft u een mooi uitzicht over Bakhuizen en de glooiende akkers richting Mirns. U bevindt zich hier op een van de hoogste punten van de hele route, gevormd door dezelfde ijstijdgletsjers die heel Gaasterland hun glooiende karakter gaven.

Bosrand Hemelum

U start in Rijs, het dorp van Hiob de Wildt. In 1676 legde hij hier het Rijsterbos aan. Zijn tabaksplantage mislukte maar het productiebos slaagde. Volg de Murnserleane — de Kalverstraat van Gaasterland.

Hemelum is een klein dorp op de grens van Gaasterland en de Friese weidestreek. De kerk stamt uit de 13e eeuw en staat op een kunstmatige terp. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hier een verzetsstrijder actief die valse distributiekaarten maakte voor onderduikers. Elk jaar op 12 juni wordt hier de heilige Odulphus herdacht — samen met Stavoren en Bakhuizen. Odulphus stichtte in 855 het klooster dat later in Stavoren door de zee werd verzwolgen.

Het monnikenpad slingert hier langs oude houtwallen en eikensingels. In deze bomen roffelt in het voorjaar de grote bonte specht zijn territorium bij elkaar, niet met zijn stem maar door razendsnel met zijn snavel op een holle tak te trommelen. In de schemering kun je hier reeën zien die voorzichtig de bosrand uit komen om in de weilanden te grazen.

Onderweg krijg je hier de vraag: Hoe bakent de grote bonte specht zijn territorium af?

Rietland De Morra

U bent bij de Wyldemerk — het eerste officiële libellenreservaat van Nederland, opgericht op 12 mei 2007. Hier leven 40 libellensoorten. Vroeger waren hier wilde markten en paardenrennen.

De Wyldemerk betekent wilde markt. Vanaf 1348 werden hier jaarmarkten gehouden, met paardenrennen en kermissen — de tweede dag was exclusief voor 'vrijsters en vrijers'. In de jaren zestig groef men hier zand voor de autoweg Balk-Koudum. De vennen die achterbleven werden op 12 mei 2007 uitgeroepen tot het eerste officiële libellenreservaat van Nederland. Er leven 40 libellensoorten, waaronder de zeldzame glassnijder en vroege glazenmaker.

Je komt langs Galamadammen, een eeuwenoude dam en sluis tussen de meren de Fluessen en de Morra. De naam komt van het machtige Friese geslacht Galama, dat hier in de Middeleeuwen heerste. Vroeger was dit een belangrijk doorvaartpunt waar tol werd geheven; nu is het een rustige plek met een jachthaven en uitzicht over het water. Vanaf de dam zie je hoe het landschap golft — het gevolg van de oude gletsjers.

Het pad van de monniken

De route start bij knooppunt 62 en volgt een eeuwenoud halfverhard pad dat monniken in de Middeleeuwen al gebruikten op weg naar Rijs. Hemelum had ooit een klooster van de Johannieter ridderorde. Hier golft het land: je loopt door een echt gletsjerdal.

Tussen twee wateren

Het land golft hier omdat de Fluessen en de Morra in een oud gletsjerdal liggen. Onderweg passeer je Theetuin Heerlijk Hemelum voor een pauze, en kom je via De Marren en Galamadammen langs rietkragen weer terug.

Hier loop je langs uitgestrekte rietkragen aan de rand van de Morra. In het riet schuilt de roerdomp, een schuwe bruine reiger die zich roerloos verstopt en een roep heeft als een misthoorn, kilometers ver te horen. Ook het baardmannetje hangt hier acrobatisch aan de rietstengels. In de winter drijven er knobbelzwanen en futen op het water. Even stilstaan en luisteren loont hier echt.

Onderweg krijg je hier de vraag: Hoe klinkt de roep van de schuwe roerdomp in het riet?

Mirnserklif — strand en koffie

U komt uit het bos bij het Mirnserklif. Paviljoen 't Mar biedt koffie met IJsselmeerzicht. De freules van Huize Rijs bouwden hier in 1913 een koepeltje.

Het einde van het bos, het begin van het water

Waar de Murnserleane eindigt, begint het IJsselmeer. Het Mirnserklif biedt een verrassend open panorama na de beslotenheid van het Rijsterbos. Paviljoen 't Mar serveert koffie met uitzicht over het water. Het klif is beheerd door It Fryske Gea. Aan de voet ligt een strand populair bij gezinnen en kitesurfers. In 1913 bouwden de freules van Huize Rijs hier een koepeltje als uitkijkpunt — de eerste toeristen van Gaasterland.

De Morra wandel

U loopt langs De Morra. Roerdompen staan stokstijf verscholen in het riet.

Warns — eerste kilometers

U verlaat Stavoren en wandelt richting Warns, het beginstuk van de lange W3 Bosroute.

Op weg het bos in

De eerste kilometers van de W3 Bosroute lopen door open polderland voordat u dieper Gaasterland inwandelt. Warns ligt hier dichtbij — het dorp waar in 1345 de beroemde Slag bij Warns plaatsvond. Vandaag wandelt u juist landinwaarts, op weg naar de glooiende bossen die deze route zijn naam geven.

Mokkebank

U wandelt langs de Mokkebank, een natuurgebied dat na de Afsluitdijk droogviel.

Meeuwen en sterns op de zandplaten

De Mokkebank ontstond na de afsluiting van de Zuiderzee in 1932, toen delen van wat ooit zeebodem was permanent droogvielen. Op de zandplaten broeden zilvermeeuwen en stormmeeuwen, en visdiefjes duiken als pijlen het water in om vis te vangen. Het gebied wordt beheerd door It Fryske Gea.

Rijsterbos — entree

U betreedt het Rijsterbos, in de 17e eeuw aangelegd door de Amsterdamse regent Hiob de Wildt.

Aangelegd door een Amsterdamse regent

Hiob de Wildt, oud-secretaris van de Admiraliteit van Amsterdam, kocht dit land in 1676 en liet er een statig landgoed aanleggen rond zijn nieuwe Huize Rijs. Drie generaties van de familie De Wildt bleven het bos uitbreiden. De majestueuze beuken langs de Murnserleane, het hoofdpad door het bos, dateren nog voor een deel uit die begintijd.

Het Vredestempeltje

U passeert het Vredestempeltje, oorspronkelijk gebouwd in 1814 als herinnering aan het einde van de Franse overheersing.

Monument met een dubbel verleden

Dit kleine monument werd in 1814 gebouwd om de vrede na de napoleontische oorlogen te vieren. Ironisch genoeg kreeg het tempeltje in 1944 een rol in een heel andere oorlog: de Duitsers gebruikten het Rijsterbos als lanceerplaats voor V2-raketten richting Engeland, en het Vredestempeltje raakte daarbij beschadigd door mislukte lanceringen.

Bos Elfbergen

U wandelt door Bos Elfbergen, het grootste bos van Gaasterland, waar in 1945 twee verzetsstrijders werden gefusilleerd.

Executiemonument in het grootste bos van Gaasterland

Bos Elfbergen is met 175 hectare het grootste bos van Gaasterland, aangelegd in de 19e eeuw door jonkheer Van Swinderen. Tijdens de crisisjaren huisvestte het gebied een werkkamp voor jeugdige werklozen. Een stiller, aangrijpender verhaal is het executiemonument: hier werden in februari 1945 de verzetsstrijders Jacob Wilbers en Johannes Wissink gefusilleerd, kort na hun arrestatie bij razzias in Woudsend en Gaastmeer.

Onderweg krijg je hier de vraag: Wat gebeurde er bij het executiemonument in Bos Elfbergen?

Lycklamabos

U bent in het Lycklamabos, een eeuwenoud bosgebied dat eerder aan Twente doet denken dan aan het vlakke Friesland.

Een oeroud bos dat niemand verwacht in Friesland

Het Lycklamabos ligt in Gaasterland, een streek die de meeste mensen niet associëren met Friesland. Het afwisselende, glooiende landschap met zijn dichte begroeiing voelt heel anders aan dan de open weidegebieden waar de provincie normaal om bekend staat. Het bos grenst aan de Bremer Wildernis, een 58 hectare groot natuurgebied dat sinds 1976 eigendom is van Staatsbosbeheer.

De Griene Singel

U loopt over de Griene Singel, een statige bomenlaan en het laatst zichtbare overblijfsel van een 18e-eeuws landgoed.

Laatste spoor van een 18e-eeuws buitenverblijf

Deze laan is alles wat rest van een achttiende-eeuws buitenverblijf dat ooit op deze plek stond. Verderop in het bos vallen de oude greppels op: die werden destijds gegraven voor de afwatering, waarbij de vrijgekomen grond op de tussenliggende stroken werd gegooid. Zo ontstonden rabatten, hoge ruggen waarop eikenhakhout werd geplant voor de houtproductie.

Door het laatste bosperceel

De overgang naar open land

Dit is de overgang tussen het besloten, glooiende bosgebied van Gaasterland en het open, vlakke polderland richting Stavoren. De verandering in landschap is opvallend: van dichte beukenlanen naar wijde vergezichten over weilanden en water. Nog een paar kilometer en u bent terug bij de kust.

Wat de gids onderweg nog meer vertelt

Op de stille stukken zoekt de gids zelf een verhaal in de buurt. Deze staan er nu voor deze route klaar.

Warns

Bij Warns gaat een oud verhaal. Een schoenmakersknecht te Warns werd betooverd door eene vrouw van Molkwerum, terwijl hij bezig was haren voet te meten voor een paar nieuwe schoenen. Zij maakte van deze gelegenheid gebruik om zijn hoofd, dat toevallig ongedekt was, te beademen. Spoedig hierop werd de man ongesteld, maar niet dan na veel dokteren en meesteren begreep men, dat hij betooverd was, De beschuldigde vrouw werd nu met vriendelijke praatjes bij hem in huis gelokt, terwijl daar eenige ruwe mannen bijeen waren gekomen. Na de deuren en vensters gesloten te hebben, dwongen die mannen haar den betooverde te zegenen met de woorden: In den naam des Vaders, des Zoons en des Heiligen Geestes. Tevens werd zij tot bloedens toe mishandeld, ten einde den lijder iets van haar bloed toe te dienen. Bron: Waling Dykstra, Uit Friesland's volksleven, 1896.

Sudermarpolder

Op zo'n 1,4 kilometer naar het noorden staat de plek Sudermarpolder. Het gebied is een voormalige droogmakerij op kleigrond en is voor het grootste deel in bezit van It Fryske Gea. Bij de plekken waar nog zout kwelwater omhoog komt groeien zoutminnende graslandplanten. In de sloten groeien zwanenbloem en de zannichellia. Bron: Wikipedia.

Bakhuzen

Over Bakhuzen werd vroeger het volgende verteld. De forivielen lape, de rynske tape en de hege steat meitse Frysldn bleat. Pronkzucht, zwelgerij en hoogmoed maken Friesland arm (zeide men reeds voor eeuwen, evenals thans nog). De héle feeljekant om. Den geheelen Veluwkant om. — Reis over land uit Friesland naar Amsterdam. Overdr.: een omreis, niet langs den kortsten weg. Bron: Waling Dykstra, Uit Friesland's volksleven, 1896.

De Mokkebank

Ongeveer 400 meter naar het oosten ligt De Mokkebank. De Amerikaanse windmotor is een markant herkenningspunt in het natuurgebied "De Mokkebank" dat aan de rand van het IJsselmeer ligt, tussen Mirns en Laaksum. De naar Amerikaans model gebouwde windmolen, waarschijnlijk van het type "Record", aan het begin van de twintigste eeuw ontworpen door de gebroeders Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 513663.

Hoofdgebouw van het

Op zo'n 2,9 kilometer naar het zuidoosten staat het rijksmonument Hoofdgebouw van het. Onderdeel 1: (Numanwei 7, Oudemirdum) Hoofdgebouw VAN HET complex riniastate landhuis riniastate. Witgepleisterd hoofdgebouw in neo-classicistische stijl, in 1843 ontworpen door de Leeuwarder architect Thomas Romein en in hetzelfde jaar gebouwd voor de eigenaresse, de weduwe Drieling. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 526279.

Kippenburg

Bij Kippenburg gaat een oud verhaal. Aan den weg van Kippenburg naar Balk staat een zware eikeboom in wiens bast kort na den moord met grote letters — nog altijd duidelijk leesbaar — de woorden Moord niet zijn gesneden. Bij dezen boom werd het lijk der vermoorde gevonden. De stam was met bloed bespat en de bloedvlekken waren onuitwischbaar. Toen voor eenige jaren het gemeentebestuur daar een aantal boomen liet vellen, omdat zij te na aan den weg stonden, werd genoemde eik gespaard. Een veelvraat, die alles op kan, heeft in troch-itene tnage, zegt men. Er worden geen vraten geboren, maar wel gemaakt. Zijne moeder heeft hem van kind af aan altijd de maag zo vol mogelijk gepropt. Hij heeft deze gewoonte steeds aangehouden; hierdoor is eindelijk de maag doorgezakt en er is een bijmaag ontstaan. Nu heeft de man een doorgegeten maag, die ontzaglijk veel bergen kan. — «Mijn vader heeft zulk een maag gezien op de snijkamer », vertelde mij iemand onlangs. Het is zeer af te raden uit eene sloot te drinken, omdat men, dit doende, kiemen of eitjes van waterdiertjes kan inslikken. Het is wel eens voorgekomen, dat een mens op die manier een levend vischje of een levenden kikvors in de maag had gekregen. Zo iemand is nooit te verzadigen met drinken en moet het ten slotte besterven. De wormen die mensen, vooral kinderen, soms in de maag kunnen hebben, liggen 's morgens, zoolang iemand nog niets gebruikt heeft, met den bek open. Dan is het zaak deze ongewenschte gasten iets toe te dienen dat hun slecht moet bekomen, anders gezegd een middel in te nemen om ze te verdrijven. Begint iemand, dit niet gedaan hebbende, te eten, ('an voedt hij de wormen en zij blijven in goeden welstand. — Bekend is het, dat sommigen als «wormverschrikker» 's morgens in 't nuchter een borrel nemen. Bron: Waling Dykstra, Uit Friesland's volksleven, 1896.

Historische tuin

Op zo'n 1,9 kilometer naar het zuidoosten staat het rijksmonument Historische tuin. Onderdeel 2: (Numanwei 7, Oudemirdum) Historische TUIN- EN Parkaanleg VAN riniastate. Omstreeks 1843 tot stand gekomen historische parkaanleg (zichtbaar op Topografische en Militaire kaart uit 1855), in relatie met het toendertijd gebouwde hoofdgebouw landhuis Riniastate geconcipieerd. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 526280.

't Zwaantje

Op zo'n 2,7 kilometer naar het oosten staat 't Zwaantje. Landschappelijk belangrijk tussen Nijemirdum en de IJsselmeerdijk in de Huitebuursterpolder gelegen monnikmolen (grondzeiler), geheten 't Zwaantje. In aanleg van circa 1790 daterende, doch na brand in 1893 herbouwde poldermolen, die tot 1946 de Huitbuursterpolder op windkracht bemaalde. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 358041.

Galamadammen

In het aardrijkskundig woordenboek van rond 1840 staat over Galamadammen het volgende. ) en eene herberg, welke, om hare vermakelijke ligging, niet zelden tot het houden van vischpartijen, bijeenkomsten enzovoort, gekozen wordt; doch het lusthuis is weggebroken, en de herberg, vergroot en verbeterd, verplaatst op den Slaperdijk, nevens de sluis. Bron: Van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden, 1839-1851.

Amerikaanse

Op zo'n 2,8 kilometer naar het noordwesten staat het rijksmonument Amerikaanse. Naar Amerikaans model ontstane windmolen van het type "Hercules Metallicus", uit Duitsland geimporteerd door de Rotterdamse handelmaatschappij R S Stokvis & Zonen en begin twintigste eeuw voor het voormalige waterschap "Ymedaem" (thans "Tusken Mar en Klif) geplaatst aan het op de Morra uitwaterende Jan Broerskanaal. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 386776.

Laaxum

Ongeveer 3,0 kilometer naar het zuidwesten ligt het buurtschap Laaxum. In 1345 kwam een (klein) leger van graaf Willem IV van Holland onder andere bij Laaxum aan land om de Friezen te bevechten, wat leidde tot de Slag bij Warns. Rond 1500 stond Laaxum bekend vanwege visserij op bot op het Vrouwenzand, een ondiepte in de toenmalige Zuiderzee. Bron: Wikipedia.

Molkwerum

Bij Molkwerum gaat een oud verhaal. Het dorp Molkwerum werd voorheen wel eens « het Heksershol » genoemd omdat, naar men zeide, het aantal tooveressen daar groot was. Deze dames kwamen soms laat in den avond bijeen achter den zeedijk bij liet hooge zand, en staken dan in nielkmouden (fries: aden) over zee naar Spanje of' ergens anders heen, ter feestviering. Voeren ze op die manier soms over een meer, dan hadden zij wel eens een kloet nodig en hiervoor gebruikten zij dan een stopnaald. Men vertelt ook dat eene heks 's nachts koud als een steen in haar bed ligt, terwijl hare ziel op reis is. Ook heeft zij geen schaduw. Bron: Waling Dykstra, Uit Friesland's volksleven, 1896.

Visserswoning

Op zo'n 2,3 kilometer naar het noorden staat het rijksmonument Visserswoning. Visserswoning, blijkens de in hout aangebrachte inscriptie boven de inpandige toegangsdeur, gebouwd in 1716. De detaillering is overwegend negentiende-eeuws. Het snijwerk van de deuromlijsting is verwant aan dat van het nabijgelegen 'Zuiderzeestadje' Hindeloopen. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 527248.

Schutsluis

Op zo'n 2,5 kilometer naar het westen staat het rijksmonument Schutsluis. De "oude zeesluis" te Stavoren schutsluis ligt aan de noordzijde van het stadje en aan de zuid-oostzijde van de haven. De zeesluis bestond al in de zestiende eeuw: in 1576 werd zij beheerd door de Zeedijkbesturen van Wymbritseradiel, Hemelumer Oldeferd en de stad Stavoren. De sluis is in 1894 hersteld, 2. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 513626.

Lichtopstand

Op zo'n 1,9 kilometer naar het westen staat het rijksmonument Lichtopstand. De lichtopstand is in 1884 door de Engelse firma Brothers and Co. House Engineer Constructors uit Birmingham vervaardigd, evenals als de havenlichten aan de westelijke uiteinden van de havendammen. De 'hoogte boven middenstand' van het water is 15. 3 meter, het karakter Iso W4s. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 513618.

Peilschaalhuis

Op zo'n 1,7 kilometer naar het westen staat het rijksmonument Peilschaalhuis. Het is in 1880 gebouwd in een Ambachtelijk-traditionele stijl die is verlevendigd door decoratief metselwerk. Het peilschaalhuis is nu in gebruik als kantoor van de havenmeester: het meet-mechanisme (ondergronds) is nog aanwezig en functioneert nog steeds. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonumentenregister, monumentnummer 513617.

In de buurt van deze route

Plaatsen langs deze route

Galamadammen · Hemelum · Johan Frisokanaal · Morra · Murnserleane · Oudemirdum · Oudemirdumerklif · Rijs · Rijsterbos · Rode Klif · Stavoren — zie alle plaatsen en de routes die er langskomen.

Overnachten

Partnertip — Boek je via deze link, dan krijgt Luisterroute een kleine vergoeding. Jij betaalt niet meer.

Zoek een overnachting bij Friesland

Activiteiten in de buurt