Stavoren
25 stops · 32 verhalen · 10 routes
32 verhalen op 25 stops, allemaal in en om Stavoren. Je komt ze tegen met fietsen, varen, wandelen en met de veerpont — welke van de 10 routes langs Stavoren je ook kiest, de gids begint er zelf aan.
Stavoren haven
U vertrekt bij de Johan Frisosluis. Poort naar de Friese meren. Diep onder het water hier ligt het verzonken Odulphusklooster. Vaar voorzichtig door de sluis het kanaal op.
De sluis & het verzonken klooster
De Johan Frisosluis is de poort naar de Friese meren. De sluis werd in 1966 gebouwd na de watersnood van 1965 waarbij 100.000 hectare Friese land blank stond. In het sluiscomplex bevindt zich bezoekerscentrum 't Ponthús. Diep onder het water hier, zo zegt de overlevering, ligt het verzonken Odulphusklooster — gesticht in 855 en verzwolgen door de zee.
Pelgrims & wijnvaten
De pelgrimsroute Sint-Odulphuspad (1165) begon hier richting Santiago. Het hotel verhuurt kamers in wijnvaten van 23.000 liter.
De oude zeesluis — rijksmonument 513626
Twee sluizen naast elkaar, en ze schelen eeuwen. De scheepvaart gaat door de betonnen Johan Frisosluis; de gemetselde oude zeesluis ernaast staat in het rijksmonumentenregister van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, onder nummer 513626. In de oostelijke beschoeiing zitten twee gevelstenen: een uit 1894 en een uit 1977. Wat er precies op staat, vind je in geen enkele beschrijving terug — daarvoor moet je er zelf voor gaan staan.
Welkom in de haven van Stavoren. De oude zeesluis dateert uit 1576 en ging eeuwenlang met de hand open; nu nog maar één keer per jaar, voor Sinterklaas. De havenlichten staan er sinds 1884. Diep onder het water voor de kust ligt het verzonken Odulphusklooster, eeuwen geleden verzwolgen door de Zuiderzee. Door deze haven liep ook de pelgrimsroute het Sint-Odulphuspad uit 1165. En leuk weetje: het hotel aan de haven verhuurt kamers in wijnvaten van drieëntwintigduizend liter.
Onderweg krijg je hier de vraag: Wat ligt er volgens de overlevering verzonken in het water bij Stavoren?
Stavoren — Start B2
U vertrekt in Stavoren. B2 voert u via de Luts naar Balk, dan Sloten en Slotermeer, terug langs de IJsselmeerkust. Meest gevarieerde route van de gids.
De meest gevarieerde bootroute
De B2 route voert u via het Johan Frisokanaal door de smalle Luts naar Balk, dan via Sloten en het Slotermeer terug langs de IJsselmeerkust. Dit is de meest gevarieerde bootroute — van breed open water naar smalle bochtige kanalen met bomen die elkaar bijna aanraken.
Het mooiste water van Friesland
De Luts ("het kleine") is zo smal dat de bomen elkaar bijna aanraken. Schaatsers reden hier door tijdens de Elfstedentocht. Op de oevers: reigers, ijsvogels en de roerdomp, met een roep als een verre kerkklok.
Bûter, brea en griene tsiis
Deze contreien zijn doordrenkt van de Friese vrijheidstrijd. Het was hier in de buurt dat de legendarische reus Grutte Pier rondtrok. Hij liet verdachten de onmogelijke zin "Bûter, brea en griene tsiis" zeggen — wie het niet kon uitspreken, was geen Fries en werd onthoofd. Zijn 2,13m lange zwaard ligt nu in het Fries Museum.
Onderweg krijg je hier de vraag: Wat betekent de naam van het riviertje De Luts?
Overtocht Enkhuizen
U vaart over het IJsselmeer, precies de route die de Hollanders in 1345 namen — andersom. Dit is het grootste meer van Nederland. In Enkhuizen wacht het Zuiderzeemuseum.
Stavoren — Finish B3
Gefeliciteerd — B3 voltooid. 24 km langs de IJsselmeerkust van Stavoren naar Hindeloopen en terug. Of u bent net terug van Enkhuizen met de veerboot. Welkom terug!
Terug bij het begin
U bent terug in Stavoren na 24 kilometer langs de IJsselmeerkust. U heeft de vuurtoren, de Bocht fan Molkwar, Stoenckherne, Molkwerum en Hindeloopen gezien. Of u heeft de veerboot genomen en Enkhuizen bezocht — in dat geval bent u net terug met de Bep Glasius. Het Vrouwtje van Stavoren wacht u op.
Stavoren — veerboot terminal
Twee routes in één
Dit is een bijzondere route — u heeft hier twee keuzes. U kunt de 24 km vaarroute langs de IJsselmeerkust doen, of u stapt op de veerboot naar Enkhuizen voor een gratis mini-cruise van 80 minuten. De veerboot Bep Glasius vaart al sinds 1886 heen en weer. Drie afvaarten per dag: 10:25, 14:25 en 18:25 uur vanuit Stavoren. Tickets bij de VVV.
Vuurtoren Stavoren
U vaart langs de vuurtoren van Stavoren uit 1885. Licht zichtbaar tot 22 km. In 1888 botsten hier twee veerbootschepen in de mist — de Friesland zonk maar iedereen werd gered.
Het licht dat zeelui veilig thuis bracht
U vaart langs de gietijzeren vuurtoren van Stavoren uit 1885. Hij geeft om de twee seconden een wit lichtflits zichtbaar tot 22 kilometer op het IJsselmeer. Op 5 december 1888 voeren hier in dichte mist twee veerbootschepen op elkaar — de Friesland en de Holland. De Friesland zonk maar alle passagiers werden gered. Het gezonken schip is nooit volledig gelicht.
Stavoren — Finish B4
Terug bij het begin
U bent terug in Stavoren na 88 kilometer door het Friese merengebied. U heeft De Fluessen, het Heegermeer en het Slotermeer doorkruist. U heeft de Waterpoort van Sneek van het water gezien en de vestingstad Sloten door zijn waterpoort gevaren. Friesland bestaat voor meer dan 50 procent uit water — en u heeft een flink deel ervan gezien. Welkom terug bij het Vrouwtje van Stavoren.
Oorlog — bommen op Enkhuizen
De overkant deelde in het oorlogsleed. Op 6 oktober 1940 vielen de eerste bommen op Enkhuizen. Op 15 maart 1945, vlak voor de bevrijding, kwamen bij een bombardement 23 mensen om, onder wie zes kinderen die op straat speelden. De veerdienst Stavoren–Enkhuizen lag toen al stil; pas in de strenge winter van 1963 kon je er weer over — toen over het ijs.
Onderweg krijg je hier de vraag: Welke beroemde slag begon in 1345 met een overtocht over het IJsselmeer?
Vuurtoren Stavoren
U nadert de gietijzeren vuurtoren van Stavoren, bijna 16 meter hoog en nog altijd in gebruik. Hij werd in 1885 gebouwd en verving een houten voorganger die door brand verwoest was.
Van veraf zie je hem al liggen: de gietijzeren vuurtoren van Stavoren, bijna 16 meter hoog. Hij is nog altijd in gebruik en zijn licht reikt 12 zeemijl ver over het water — zo'n 22 kilometer. Een zeldzaamheid, want de meeste oude vuurtorens zijn allang gepensioneerd. Hij wijst nog steeds de veerboot naar Enkhuizen en de zeiljachten veilig de haven binnen.
Onderweg krijg je hier de vraag: Hoe ver reikt het licht van de vuurtoren van Stavoren?
Stavoren — veerboot vertrek
U vertrekt met de Bep Glasius richting Enkhuizen. De veerboot vaart al sinds 1886. 80 minuten overtocht. Fietsen mee aan boord. E-bikes opladen tijdens de vaart. Geniet van het dek!
Terug bij de haven
Het einde van een lange dag
Na een dag vol Friese dorpen, kliffen, polders en watergeschiedenis bent u bijna terug bij het Vrouwtje van Stavoren. Deze route nam u mee van de oudste stad van Friesland, via Workum en Hindeloopen, door It Heidenskip en Koudum, en weer terug langs de kust. Een complete kennismaking met de hele zuidwesthoek.
Stavoren — finish
U staat bij het startpunt van de W1. Klimop de dijk en volg de zeedijk noordwaarts richting Molkwerum. Rechts het IJsselmeer, links de Friese weilanden.
Einddoel
De Johan Frisosluis is het beginpunt van deze wandeling. Onder het water hier, zo zegt de overlevering, ligt het verzonken Odulphusklooster — gesticht in 855 en verzwolgen door de zee. Het beeldje van het Vrouwtje staat ook hier: de rijke weduwe die haar gouden ring in zee gooide en zo de welvaart van de stad eeuwen in de weg zat.
De legende van het Vrouwtje
Het beeldje vertelt de beroemdste sage van Nederland: een rijke, hoogmoedige weduwe wierp uit overmoed haar gouden ring in zee. Jaren later vond een kok hem terug in een vis — en kort daarna verloor ze alles. De haven verzandde, de stad verarmde. Stavoren was ooit rijker dan Amsterdam.
Onderweg krijg je hier de vraag: Hoe oud is Stavoren, de oudste stad van Friesland?
De laatste zeedijk
U wandelt over de laatste kilometers zeedijk, met Stavoren al in zicht.
Bijna terug in Stavoren
Na ruim 40 kilometer wandelen is de vuurtoren van Stavoren nu goed zichtbaar aan de horizon. Dit laatste stuk dijk loopt door rustig weidegebied met schapen, en geeft een mooi laatste uitzicht over het IJsselmeer voordat u de haven van Stavoren weer binnenwandelt.
Johan Frisosluis & Hooglandgemaal
U nadert de Johan Frisosluis, een schutsluis uit 1966 naast het indrukwekkende Hooglandgemaal met zijn vier schroefpompen.
Vier schroefpompen tegen het water
U bent vlakbij het Hooglandgemaal uit 1966, een indrukwekkend gebouw met een gebogen dak dat het elektrisch hart vormt van de Friese waterhuishouding. Vier schroefpompen zorgen dat bij hoog water al het overtollige water van bijna geheel Friesland — de 'Friese boezem' — wordt geloosd op het IJsselmeer. De naastgelegen Johan Frisosluis regelt de scheepvaart tussen het Johan Frisokanaal en het open water. Bijna terug in Stavoren!
Stadsfenne — vliegersmonument
U passeert de Stadsfenne, vlak bij het Hooglandgemaal. Hier staat het vliegersmonument voor de Halifax bommenwerper die op 14 oktober 1944 op het IJsselmeer neerstortte.
De nacht van 14 oktober 1944
In de avond van 14 oktober 1944 stortte een Halifax-bommenwerper neer op het IJsselmeer, vlak bij Stavoren. Vijf van de zeven bemanningsleden overleefden de noodlanding op het water — een wonder op zich, midden in de oorlog. Bemanningslid Harold Leonard Ferguson redde het niet en ligt begraven op de algemene begraafplaats van Stavoren. Elk jaar op 4 mei trekt de Stavorense basisschool met een stille tocht langs dit monument, op weg naar het kerkhof waar de gevallen bemanningsleden worden herdacht.
Laatste kilometers naar Stavoren
Bijna terug na een lange dag
Na bijna 40 kilometer door de bossen en dorpen van Gaasterland is de haven van Stavoren weer in zicht. Deze route nam u mee langs Bakhuizen, het Rijsterbos, Oudemirdum, het Lycklamabos en weer terug — een complete kennismaking met het bosrijke hart van Zuidwest Friesland.
Kop-hals-rompboerderij
U passeert kop-hals-rompboerderijen, de typisch Friese bouwstijl waarbij huis en stal in elkaars verlengde staan.
Bouwstijl met een logica
De boerderijen die u hier ziet volgen het typisch Friese kop-hals-rompmodel: het woonhuis (de kop) is via een smal tussenstuk (de hals) verbonden met de grote schuur en stal (de romp). Deze indeling zorgde ervoor dat de boer 's winters droog van zijn woonkamer naar de koeien kon lopen zonder naar buiten te hoeven. Bijna terug in Stavoren!
Observatiebunker Stavoren 1942
U loopt langs de plek waar in de Tweede Wereldoorlog een grote observatiebunker stond. De Duitsers gebruikten hem om geallieerde bommenwerpers in de gaten te houden. Op de dag van de bevrijding bliezen ze hem zelf op — alleen de Tobruk is er nog.
De bunker die ze zelf opbliezen
Op deze plek op de dijk stond in de Tweede Wereldoorlog een grote Duitse observatiebunker, gebouwd omstreeks 1942 tot 1943. De Duitsers gebruikten hem als waarnemingspost om geallieerde bommenwerpers te observeren die over het IJsselmeer vlogen richting Leeuwarden en de vliegvelden in Noord-Holland. Het IJsselmeer was een geliefde aanvliegroute voor de geallieerden — er stond geen Duits luchtdoelgeschut op het water, en Stavoren was een herkenbaar navigatiepunt in het donker. Op de dag dat Stavoren werd bevrijd bliezen de Duitsers de bunker zelf op. Wat overbleef was alleen de Tobruk — een ronde betonnen schietgat in de dijk. Die Tobruk is er vandaag de dag nog steeds.
Onderweg krijg je hier de vraag: Wie bouwde de observatiebunker op de dijk?
Stavoren — Finish W4
De Morra is Fries voor moeras — een open watergebied met uitgestrekte rietoevers. Aalscholvers drogen hier met gespreide vleugels op palen langs de oever. De ijsvogel — een felblauwe flits — jaagt langs het riet. In de vroege ochtend klinkt hier de roerdomp, een schuwe bruine vogel die stokstijf staat in het riet met zijn snavel omhoog als hij gevaar ruikt. Het gebied maakt deel uit van de Natura 2000 zone langs de Friese IJsselmeerkust.
Je loopt langs de Morra, wat moeras betekent in het Fries. Langs de rietkragen broeden bijzondere vogels als de roerdomp en de rietzanger. En in de oorlog woonde in het nabije Hemelum verzetsman Kerst Visser, die hier in het diepste geheim een radiozender naar Engeland bediende.
Hooglandgemaal — rijksmonument
U nadert het Hooglandgemaal, een van de grootste van Europa. Vier pompen verwerken 7.200 m³ water per minuut — een zwembad per seconde. Gebouwd na de watersnood van 1965. Rijksmonument.
Onderweg krijg je hier de vraag: Hoeveel water verwerkt het Hooglandgemaal ongeveer per minuut?
Noordermeerpolder
U loopt nu over de terugweg door de Noordermeerpolder, langs de Noordermar.
Stavoren — Start W4
De oudste stad van Friesland
Stavoren is de oudste stad van Friesland en ontstond rond 300 voor Christus. De stad kreeg stadsrechten in 1060 — vroeger dan Amsterdam of Rotterdam. In de middeleeuwen was het een bloeiende Hanzestad die graan, hout en haring verhandelde. De zeesluis in de haven dateert uit 1576. Het beeldje van het Vrouwtje staat aan de haven — de rijke weduwe die haar gouden ring in zee gooide en zo de welvaart van de stad voor eeuwen vervloekte.
Observatiebunker — Tobruk op de dijk
De bunker die zichzelf opblies
Op de dijk bij Stavoren bouwden de Duitsers omstreeks 1942–1943 een observatiebunker als onderdeel van de Atlantikwall. De post werd gebruikt om geallieerde bommenwerpers te observeren die op weg waren naar het vliegveld Leeuwarden. De bunker was aanzienlijk groot en bestreek de hele dijk. Op de dag dat Stavoren werd bevrijd door de Canadezen, bliezen de Duitsers de bunker zelf op. Wat overbleef was alleen de Tobruk — een ronde betonnen schietopening — die nu nog zichtbaar is in de dijk. Een stille getuige van de bezetting.
Vuurtoren Stavoren
Onderweg krijg je hier de vraag: Hoe hoog is de vuurtoren van Stavoren ongeveer?